معرفی کتاب: صدرالمتالهین شیرازی و حکمت متعالیه

صدرالمتالهین شیرازی و حکمت متعالیه، سید حسین نصر، ترجمه ی حسین سوزنچی، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، چاپ اول:بهار1382، 3500 نسخه، 1700 تومان

پیش از این سه حکیم مسلمان را به شکل مختصر معرفی کرده بودم. از آنجا که آن کتاب ابن سینا، سهروردی و ابن عربی را معرفی می کرد و در واقع اندیشه های نمایندگان برجسته ی حکمت مشاء، اشراق و عرفان را مورد بررسی قرار می داد شاید بتوان این کتاب را دنباله ی آن دانست که ملاصدرا را مطرح و معرفی می کند. البته مولف چنین قصدی نداشته. کتاب در اصل بخش اولِ اثری دو جلدی درباره ی ملاصدرا بوده است که در آن قرار بوده زندگی و کلیات آراء صدرا نقل شود تا در جلد دوم اندیشه ی او به تفصیل بررسی گردد. از بدِ حادثه یادداشت های نصربرای جلد دوم در غارتگریِ کتابخانه اش در ابتدای انقلاب اسلامی(!) از دست می رود. به این ترتیب نصر تصمیم می گیرد در چاپ دوم، همان جلد اول را با اضافه کردن دو فصل کامل کند و قید ادامه ی کار را بزند.

فصل اول پیشینه ی فکری ملاصدرا را مطرح می کند و نتیجه می گیرد که ملاصدرا پیونددهنده ی آراء حکمت مشاء، حکمت اشراق، عرفان و کلام(یعنی خطوط اصلی تفکر اسلامی در آن زمان) است. همین بحث با تفصیل بیشتر در فصول چهار و پنج مطرح می شود.فصل دوم، زندگی و آثار ملاصدرا را معرفی می کند و فصل سوم به معرفی بخش های اصلی و مباحث اساسی کتاب اسفار، مهمترین اثر صدرا، می پردازد. دو فصل اضافه شده یکی در مورد تفاسیر ملاصدرا بر قرآن است و دیگری اندیشه های اصلی او(اصالت وجود، تشکیک وجود، وحدت وجود) وجهان شناسی اورا به زبانی ساده بیان و در انتها شاگردان بی واسطه یا باواسطه اش را به اجمال یاد می کند.

یکی از یادداشت های انتهای فصل 6 جالب است(کاری به درستی و نادرستی اش ندارم). می گوید:« علی رغم شباهت های سطحی در برخی نکته ها، باید در انجام هرگونه مقایسه بین وجودشناسی ملاصدرا و اگزیستانسیالیسم مدرن، بسیار محتاط بود.ملاصدرا درخصوص همه ی موضع گیری های کیهان شناختی اش، بر شهود باطنی ای ... که تنها از طریق سنت و ابزارهای معنوی بدست می آید تکیه می کند. اگزیستانسیالیسم غربی چیزی نیست جز تقلیدی مضحک و کاریکاتوریستی از مابعدالطبیعه ی سنتی چراکه مبلغان آن، همچون سارتر یا حتی هایدگر، از ابزارهای معنوی ای - که فقط با آن ها این شهود امکان پذیر می شود - کاملا قطع رابطه کرده اند. وجودی که سارتر در کتاب تهوع توصیف می کند، چیزی نیست جز انعکاسی از هیولای اولی{= ماده} در پایین ترین مرتبه ی کیهانی و درست نقطه ی مقابل وجود منبسط.»

در مجموع، برای آشنایی اولیه با ملاصدرا کتاب خوبی است.

درباره ی شیخ محمود شبستری(1)*

جزئیات زندگی شیخ محمود شبستری مانند جزئیات زندگی بسیاری از مشاهیر و بزرگان دیگر ادب و عرفان ایران در هاله ای از ابهام است. از مجموعه آنچه در تذکره ها و حکایات بر می آید، در می یابیم که سعد الدین محمود شبستری در شبستر آذربایجان متولد شده و در همان جا در گذشته است. چنانکه شیخ محمد لاهیجی، شارح گلشن راز می گوید:

نام شیخ بزرگوار، مولانا سعد الدین محمود شبستری بوده و شبستر موضعی است در هشت فرسنگی شهر تبریز، و مدفن و مولدشان همان جاست.(شرح گلشن راز ص 721، 1337 )

شبستر خود، در روزگاران گذشته محل حضور بزرگان و مشایخ صوفیه بوده است. مقبره پیر نورالدین سیسی، پیر رجب سیسی، شیخ اسماعیل سیسی، بابا فرج بایقانی، بهاءالدین یعقوب تبریزی، بدر الدین احمدو...... نیز در شبستر و اطراف مزار شیخ محمود شبستری است و گفته اند که " سیصد و چهل و چهار تن از اهل الله در میدان شبستر آرمیده اند."

شیخ در سال 720 هجری قمری متولد شده است و پدر او "کریم" نام داشته. خود وی در مقدمه منظومه سعادت نامه، نام خود و پدرش را اینچنین بیان کرده است:

چونکه دیدم در او سعادت تام/کردمش نامه سعادت نام

بود و باشد به طالع مسعود/ابتدا سعد و عاقبت محمود

ای که کرده ای در این کتاب نظر/به دعایی مرا به یاد آور

که بر ابن کریم رحمت باد/حشر او با مهین امت باد

چنانکه اشاره شد در روزگار شیخ شبستری تبریز و ولایت آذربایجان از مراکز مهم فرهنگی در جهان اسلام بود و سنت عرفانی بسیار عمیق و دیرینی در آن دیار وجود داشت. شبستری تحت نظارت استادان این منطقه پرورش یافت و با دقائق و ظرائف عرفان و تصوف آشنا شد. این آموزش ها همراه با مشاهدات و مراقبات بعدی وی باعث شد تا در عرفان، فلسفه، حدیث و فقه مقامی رفیع بدست آورد. شیخ علاوه بر تجربیات شخصی در سفر های فراوان خود به این سوی و آن سوی جهان اسلام با عرفا و متصوفه روزگار خود آشنا می شد و از مصاحبت آن ها بهره می گرفت. خود او در این باب چنین می گوید:

مدتی من ز عمر خویش مدید/صرف کرده ام به دانش توحید

علما و مشایخ این فن/بس که دیدم به هر نواحی من

از فتوحات وز فصوص حکم/هیچ نگذاشتم ز بیش و ز کم

از میان استادان شبستری، در منظومه سعادت نامه به شیخ امین الدین اشاره شده است و در وصف او آمده که:

شیخ و استاد من امین الدین/دادی الحق جواب های چنین

من ندیدم دگر چنان استاد/کآفرین بر روان پاکش باد

ظاهرا مراد از امین الدین، مولانا امین الدین باله است که از مشایخ تبریز بوده و چنان علاقه ای به فتوحات مکیه و فصوص الحکم ابن عربی داشته و آنچنان بر دقائق آن ها آگاهی داشته که شیخ ما پرسش های خود در مورد آثار ابن عربی را با او مطرح می کرده است.

استاد دیگر شبستری بهاء الدین یعقوب تبریزی است که گویا با یکدیگر به حج هم مشرف شده بودند. مزار بهاءالدین یعقوب در کنار مزار شبستری است و هر دو در شبستر اوقات را به تدبرو تامل می گذرانده اند.

مجموعه فضایل شیخ محمود شبستری برای او شهرت فراوانی همراه آورد و باعث شد مردم روزگارش نسبت به او ارادت زیادی پیدا کنند. برخی در درس های او شرکت می کرده و از سخنان او بهره مند می شدند و شیخ نیز از این مجالس درس به نیکی یاد کرده است. اما در مجموع باید گفت که شبستری از شهرت دوری می جست و مرد دین و عمل را کسی می دانست که چراغ دل را روشن کند نه اینکه به دنبال منافع دنیوی باشد. بر اساس همین اعتقاد و رویه زندگی است که از صوفیان زمانه انتقاد می کرد و می گفت آن ها به نام تصوف سعی در بر آوردن سود و فایده دنیایی خود دارند ؛ ریا کاری می کنند و لاف می زنند و گزافه می گویند. بر خلاف این نااهلان وادی تصوف، انسان واقعی آشنا با حق و حقیقت است و بر شهوات خود لجام می زند. مردم فریبی نمی کند و دچار انحطاط اخلاقی نمی شود. از اشارات و اشعار بی پرده شیخ شبستری در رسوا کردن اهل تزویر در می یابیم که قضات و فقها در عصر او به نا بکاری و فساد کشیده شده بودند و آلودگی های اخلاقی و رذیلت های نفسانی جا را بر فضایل تنگ کرده بوده است. همین انس به حقایق و اهمیت دادن به باطن اشخاص و امور است که در این عقیده او متجلی می شود:

"عبادت از عابدی که تعیین پیش او عدمی است به هر طریق که واقع شود مخصوص گردد به ذاتی که تعین او عین هستی بود و جمله عابد حق باشند."(حق الیقین، باب اول)

و نیز هم اوست که در گلشن راز می سراید:

حنیفی شو ز قید هر مذهب/در آور دیر دین مانند راهب

ترا تا در نظر آثار غیراست/اگر در مسجدی آن عین دیر است

چو بر خیزد ز پیشت کسوت غیر/شود بهر تو مسجد صورت دیر

من تو چون نماند در میانه/چه کعبه چه کنشت چه دیر خانه

شیخ محمود شبستری عمری کوتاه داشت. در تاریخ وفات او اختلاف های فراوانی است اما می توان گفت که نهایتا عمر او به چهل سال نرسیده است. طبق اکثر روایات، او در سی و دو یا سی و سه سالگی وفات می کند و به این ترتیب نیمه اول قرن هشتم هجری را می توان زمان در گذشت او لحاظ کرد. همچنانکه اشاره شد مزار او در محل ولادتش، شبستر واقع و زیارتگاه مشتاقان و اهل معرفت است.

*کوتاه شده ی متنی که برای جشن رونمایی کتاب نوشته بودم

از سید حسین نصر پیش از این جوان مسلمان و دنیای متجدد را خوانده بودم به علاوه ی چند مقاله. در مجموع از او خوشم می آید چون آدم باسوادی است و در محیطی که به زعمش نامناسب است با جهد و کوشش بسیار به دفاع از اسلام و تمدن اسلامی می پردازد. رویکرد اسلامیش چنان خالص است که می تواند بی پروا از اعتقادش دفاع کند و همیشه دغدغه آیین مسلمانی را داشته باشد چنانکه حتی وقتی حکومت ایدئولوژیک اسلامی ایران زندگیش را در تهران غارت کرد باز هم اشتیاق بی پایانش را به مسلکش حفظ کرد. کتاب هایی هم که اینک از او در تهران ترجمه و چاپ می شوند همگی رویکرد اسلامی دارند و در دفاع از امر قدسی نگاشته شده اند. عناوینشان را دقت کنید: اسلام و تنگناهای انسان متجدد، جوان مسلمان و دنیای متجدد، معرفت و معنویت، سه حکیم مسلمان، قلب اسلام، تاریخ فلسفه ی اسلامی و ... .خب، این ها نشان می دهد این آدم در اعتقادش راسخ است افزون بر اینکه باسواد است.

کتاب در مورد سه حکیم مسلمان(در اصطلاح نصر حکیم با فیلسوف فرق دارد) بحث می کند: ابن سینا، سهروردی و ابن عربی. گرایش نصر به سمت اشراق و فاصله گرفتن از خرد ناب و نهایتا حکمت متعالیه(که آن را در اثر دیگرش: صدرالدین شیرازی و حکمت متعالیه ی او توضیح داده) در کتاب آشکار است. در هر فصل ابتدا مقدمه ای می آید و بعد زندگینامه ی حکیم و آراء برجسته و تعیین کننده اش و در آخر هم تاثیر حکیم در شرق و غرب عالم به اختصار مورد بررسی قرار می گیرد. در چاپی که من دارم 68 صفحه از کتاب به حواشی و ارجاعات اختصاص یافته که خیلی زیاد است و روند خواندن کتاب را مختل می کند. در مجموع برای آشنایی مفید و مختصر با سه متفکر مهم اسلامی به زبان ساده، سه حکیم مسلمان کتاب خوبی است.

* چاپ فارسی کتاب(مثل بعضی کتاب های دیگر از این نوع) مالِ «شرکت سهامی کتاب های جیبی با همکاری موسسه ی انتشارات فرانکلین» است. بنابراین آقای عباس سلیمی نمین در جدال با عبدالرحیم جعفری بیخود افاضات می فرمایند که این فرانکلینِ آمریکاییِ وابسته به استکبار ِ ... کتاب هایی چاپ می کرد که آمریکایی ها برای گسترش تهاجم فرهنگی در ایران دستور می دادند!